جمع ميان دو روش و اثبات سازگارى ميان نقل و عقل در امر تفسير است ، چنان كه از باب مثال ، در بخشى از مقدمهء تفسير ابن جرير طبرى ( متوفاى 310 ه ق ) سخن از نكوهش تفسير به رأى و ستايش اعتماد به تفسيرهاى پيشينيان به ميان آمده ، هر چند در اين تفسير نيز ، به رغم شهرت روائيش ، تحليل‌هاى اجتهادگونه به چشم مىخورد ، و از آن سو ، در مقدمهء تفسير شريف تبيان ، شيخ طوسى رحمه اللّه ( متوفاى 460 ه ق ) را مىبينيم كه به بيان مراد از تفسير اجتهادى و تفسير به رأى پرداخته و پس از نكوهش « تفسير به رأى » ، اجتهاد روشمند در تفسير را نيكو شمرده و آن را از قلمرو تفسير به رأى بيرون دانسته است . ابن تيميّة ( متوفاى 726 ه ق ) از نخستين كسانى است كه سخن از روشهاى تفسير ، به ميان آورده ، چه اينكه در مقدمهء تفسيرش ، بحثى را با عنوان « فى أحسن طرق التفسير » ( دربارهء بهترين روشهاى تفسير ) گشوده و چهار روش ذيل را ، به ترتيب بهترين روشهاى تفسيرى شمرده است : 1 - تفسير قرآن به قرآن 2 - تفسير قرآن به سخنان پيامبر صلّى اللّه عليه و إله و سلّم 3 - تفسير قرآن به گفته‌هاى صحابه 4 - تفسير قرآن به سخنان تابعان ( در اعتماد به گفتار تابعان دو ديدگاه جواز و عدم جواز را نقل كرده است ) . « 1 » با اين حال ، چنان‌كه مىبينيد ، در گفتار ابن تيميّه بجز عبارت پردازى جديد ، نكتهء تازه‌اى ، بيش از آنچه گذشتگانش گفته بودند ديده نمىشود ، چه اين كه حاصل سخن وى همان است كه تفسير قرآن را بايد در خود قرآن يا گفته‌هاى پيشينيان ( پيامبر صلّى اللّه عليه و إله و سلّم ، صحابه و تابعان ) جستجو نمود . پس از او ، ابن كثير ( متوفاى 774 ه ق ) در مقدمه تفسيرش ، بدر الدين زركشى « 2 »

--> ( 1 ) . تقى الدين احمد بن عبد الحليم ، ابن تيميّه ، مقدمة فى أصول التفسير ، الطبعة الاولى ، كويت ، دار القرآن الكريم ، تحقيق : دكتر عدنان زرزور ، 1391 ه . ق ، ص 93 تا 105 . ( 2 ) . مؤلف كتاب « البرهان فى علوم القرآن .